Maria werkte als docent economie en schoolcoach op het Jordan Montessori Lyceum Utrecht, waar zij nauw betrokken was bij het opbouwen van een sterke verbetercultuur. Als aanjager van het werken in teams weet zij wat er nodig is om samen het onderwijs te versterken.

Annette brengt een schat aan ervaring mee in het bouwen aan krachtige onderwijsteams. Van het primair onderwijs en de oprichting van Laterna Magica tot haar werk in het voortgezet onderwijs — onder andere op het Vathorst College. Inmiddels zet zij haar expertise in als rector-bestuurder bij het Ingenieur Lely Lyceum.

Onderwijs als Teamsport is een podcast van Hanneke de Graaff (NIVOZ) en Rianne Neering (Nieuwe Onderwijsruimte).

Remco Pijpers en Barend Last zijn het niet altijd eens. Ze botsen soms publiekelijk op LinkedIn over AI in onderwijs. En juist omdat ze dat weten, vroegen ze Jan Jaap Hubeek om hun perspectieven te bevragen, te verdiepen en te verbinden.

In dit gesprek gaat het over inhoudelijke polarisatie, niet als probleem, maar als noodzaak. Want het debat over AI in het onderwijs heeft verscherping nodig.

Barend Last, groep 3-leerkracht en onderwijsdenker, stelt een ongemakkelijke vraag: wat als AI niet het probleem is, maar de spiegel? Door de bril van AI komen weeffouten in het onderwijs aan het licht die er al lang waren: de manier waarop kinderen worden gerangschikt, hoe methoden en lokaalinrichting het onderwijs sturen - maar waar we opvallend weinig over spreken.

Barend Last is onze volgende spreker op de onderwijsavond: https://nivoz.nl/nl/onderwijsavond-met-barend-last-ai-eist-zijn-plek-op-ook-in-het-onderwijs-in-gesprek-over-de-kansen-en-uitdagingen

Remco Pijpers, mediawijsheidsexpert en promovendus aan de VU, richt de blik op de omgeving waarin scholen opereren. De macht van Big Tech neemt toe. Scholen zijn technisch en systemisch overgenomen door Chromebooks en Microsoft-omgevingen, en het onderwijs geeft daar weinig tegenwicht aan. Remco roept op tot verzet - waarmee hij debat bedoelt, onderzoek en het stellen van kritische vragen. Want techniek is niet neutraal.

Samen vinden ze elkaar in: het onderwijs begint bij visie. Daarna pas de inrichtingsvraag. Wie bij de techniek begint en van daaruit terugredeneert naar doelen, loopt fundamenteel risico.

Barend Last is leraar in het basisonderwijs en onderwijskundig denker. Hij schrijft en spreekt over de pedagogische en didactische uitdagingen van het hedendaagse onderwijs.

Remco Pijpers is expert mediawijsheid bij Kennisnet en doet promotieonderzoek aan de VU naar de rol van technologie in de onderwijspraktijk.

Deze initiatieven bieden vaak een antwoord op de grote vraagstukken die spelen in onze samenleving en op school. Ze geven ons inzicht in hoe wij in turbulente tijden staande blijven met elkaar, met de voeten op de grond.

In deze eerste aflevering gaan Hosein en Marco in gesprek met Hemmo Bruinenberg en Remy Nyamukabakaba van Common Frames. Voor oprichter Hemmo begon het met workshops op een ISK: 'Film was mijn taal en het bleek een goede taal voor de jongeren, omdat het de gesproken taal overstijgt.'

Tijdens de Nationale Onderwijsfilmmaand keken we in Dokhuis naar hun film We Komen Van Ver. Remy, die zes jaar geleden naar Nederland kwam en meewerkte aan deze film, vertelt hoe de projecten hebben bijgedragen aan het vinden van zijn plek.

De opleiding draait dan ook niet alleen om de vaardigheden uit het kwalificatiedossier voor een buitensportbegeleider. Relatie en ervaren staan daarnaast centraal. Er is veel aandacht voor wat er gebeurt in de groep en bij de individuele student. Dit zie je terug in het ontwerp van de lessen en in de manier van beoordelen. In deze podcastaflevering vertelt Gert-Jan hoe dat vorm krijgt in de opleidingen en over wat er in de informele ruimte gebeurt.

In deze podcastaflevering legt Morena uit hoe Friska jongeren ondersteunt door hun talenten te zien en in te zetten. En natuurlijk worden de jongeren waar nodig aangesproken op hun gedrag, maar dat wil nooit zeggen dat ze niet meer welkom zijn.

Halverwege het gesprek schuiven ook Tyrell en Enes aan. Tyrell werkt ernaartoe om terug naar school te gaan. Enes is dat al gelukt, hij zit nu in de derde. Zijn communicatietalent wordt zelfs beloond in de vorm van een baantje bij Friska; na deze podcastopname tekent hij zijn contract.

Op Nivoz.nl vind je meer podcasts en artikelen en meer informatie over ons nieuwe onderzoeksprogramma 'Stem van Jongeren' waarin we samen met pedagogisch professionals en jongeren onderzoeken we hoe we de stem van jongeren meer recht kunnen doen.

Leerlingen Mik en Elynn trappen de aflevering af met hun eigen ervaringen.

Edit: Femke Bosma

Redactie: Jitze de Vries en Marco Martens

Marjolein van Hal, coördinator cultuur en burgerschap op De Hef vmbo mavo, en Eline van der Stoep, educatieprogrammeur bij Theater Zuidplein, schuiven aan bij host Marco Martens (NIVOZ) en vaste tafelgast adviseur Michelle Ouwerkerk (KCR). Marjolein en Eline werken al jaren samen, en hebben in die tijd een uitgebreid cultuurprogramma neergezet. Ze vertellen over de visie achter hun leerlijnen, en over hoe ze de leerlingen de wijk in brengen. Wat betekent het om burgerschapsonderwijs in te richten in 'het hart van Zuid'?

Leerlingen Mariam en Mikey openen de aflevering met hun ervaringen in dit project.

Edit: Femke Bosma

Redactie: Jitze de Vries en Marco Martens

In deze aflevering schuiven Coen Göebel, docent en interne cultuurcoördinator op basisschool de Zalmplaatschool in Hoogvliet en Marleen Rozenbrand, senior coördinator educatie bij het Wereldmuseum aan. In hun project "vieren met hoofd, hart en handen" is er samengewerkt aan het thema burgerschap rondom de kapstok ‘vieren’. Wat voor verschillende manieren van vieren komen er voor in zo een diverse klas, en wat zijn overeenkomsten hiertussen? Hoe leren de leerlingen ook reflecteren op minder leuke levensevenementen, zoals de dood? En hoe is deze burgerschapsvisie eigenlijk tot stand gekomen?

Leerling Jehneo Roseval bijt het spits af en vertelt wat dansen voor hem betekent.

Edit: Femke Bosma | Redactie: Jitze de Vries en Marco Martens

In dit gesprek vertelt Arie de Bruin, voorzitter van de Nederlandse Korczak Stichting, over het leven en gedachtegoed van deze bijzondere pedagoog – en waarom zijn ideeën juist nu zo actueel zijn.

Arie de Bruin is voorzitter van de Nederlandse Korczak Stichting. Hij was 45 jaar werkzaam in het onderwijs: als onderwijzer, directeur van een basisschool, leraar pedagogiek aan de pabo en locatiedirecteur. In 1985 kwam hij voor het eerst in aanraking met het werk van Korczak via het boek Hoe houd je van een kind? – een ontmoeting die hij beschrijft als 'thuiskomen'. Sindsdien zet hij zich in voor het verspreiden van Korczaks gedachtegoed.

Bronnen en meer lezen:

Boeken van Janusz Korczak

• Korczak, J. (2010). Hoe houd je van een kind. Het kind in het gezin. Amsterdam: Uitgeverij SWP. (Vertaling en bewerking R. Görtzen)
• Korczak, J. (2007). Het recht van het kind op respect. Amsterdam: Uitgeverij SWP. (Vertaling en bewerking R. Görtzen)
• Korczak, J. (2012). De republiek der kinderen. Amsterdam: Uitgeverij SWP. (Vertaling en bewerking R. Görtzen)

Over Korczak

• Berding, J. (2020). Janusz Korczak: Educating for Justice. Springer.
• Lifton, B.J. (2005). The King of Children: The Life and Death of Janusz Korczak. American Academy of Pediatrics.

Artikelen

• Stevens, L. & Stevens, M. (2025). 'Korczaks grondrechten in deze tijd: Vergelijk mij niet met anderen.' In: Korczak Jaarboek 2025: Het recht op de dag van vandaag. Janusz Korczak Stichting / Uitgeverij SWP.
• De Bruin, A. (2015). 'Janusz Korczak: inspirator voor mensen in het onderwijs.' NIVOZ. nivoz.nl
• Berding, J. 'Janusz Korczak en de wet van respect.' NIVOZ. nivoz.nl

Websites

• Janusz Korczak Stichting Nederland: korczak.nl
• Korczak Digital Repository (internationaal archief): korczak.ckc.uw.edu.pl

Op 4 december is het precies 50 jaar geleden dat Hannah Arendt overleed. Een bijzonder moment om stil te staan bij een denker wier ideeën over onderwijs actueler zijn dan ooit.

Ter gelegenheid van deze sterfdag maakte Jan Jaap Hubeek een podcast met twee belangrijke Nederlandse Arendt-kenners:

Joop Berding – auteur van meerdere boeken over Arendt, waaronder Het gepassioneerde leven van Hannah Arendt. Hij publiceerde daarnaast veel over opvoeding en onderwijs. Zijn kennismaking met Arendt, bijna 25 jaar geleden, noemt hij 'transformatief'.

Hanke Drop – hogeschoolhoofddocent aan Hogeschool Utrecht, werkzaam bij het lectoraat Normatieve Professionalisering. Ze is actief in liberal arts onderwijs en gefascineerd door Arendts grensoverschrijdende manier van denken.

Samen spraken we over liefde voor de wereld, de school als tussenruimte, en de vraag die we te weinig stellen: waartoe leiden we eigenlijk op?

Aan bod komen onder andere:

*Amor mundi – de liefde voor de wereld als pedagogische opdracht

*Nataliteit – kinderen als nieuwkomers die we moeten toerusten, niet vormen naar ons beeld

*De school als tussenruimte – tussen de privésfeer van het gezin en de publieke wereld

*De tafel van de wereld – hoe verschillende perspectieven in de klas samenkomen

*De waartoe-vraag – waarom we niet alleen moeten vragen 'wat werkt?', maar 'waartoe?'

Citaat

"Verantwoordelijkheid is een heel belangrijk pedagogisch begrip. De zorg voor kinderen betekent ook dat je heel actief inzet om hen iets te leren. We kunnen kinderen niet zomaar aan henzelf overlaten. Het is veel meer een 'wijzen op', een 'verwijzen naar' de dingen die wij als volwassen generatie door willen geven." — Joop Berding

Meer lezen

*Hannah Arendt, Tussen verleden en toekomst (met daarin 'De crisis in de opvoeding')

*Hannah Arendt, Vita Activa / De menselijke conditie

*Joop Berding, zijn werk over Arendt: https://joopberding.com/arendt/

*Pedagogische Canon op NIVOZ: Hannah Arendt en de school als tussenruimte: https://nivoz.nl/nl/hannah-arendt-en-de-school-als-tussenruimte-onderwijs-is-er-niet-om-de-wereld-te-verbeteren-maar-om-cultuur-door-te-geven

Na de theoretische verkenning in deel 1 duikt Jan Jaap Hubeek in deze tweede aflevering de onderwijspraktijk in. Hij bezoekt de twaalf Montessorischolen van Stichting Monton in midden-Nederland en spreekt met professionals die dagelijks worstelen met de vraag: hoe geef je kinderen vrijheid én structuur?

"Waar ik dus de hele dag mee struggle is die vrijheid en verbondenheid," vertelt een leerkracht eerlijk. "Je geeft vrijheid, maar je bent het ook constant aan het begeleiden." Het is de kern van het pedagogisch handelen in Montessorionderwijs – en misschien wel in elk onderwijs dat spel serieus neemt.

Bestuurder Jeroen Gommers legt uit waarom Monton bewust kiest voor meer speelruimte, ondanks de druk van meetbare resultaten: "Spel is misschien wel de meest onderwaardeerde werkvorm die we in het onderwijs hebben." Maar die keuze is spannend. Want uiteindelijk word je als bestuurder niet afgerekend op de brede vorming van kinderen, maar op toetsscores.

Schoolleiders Dorien König en Lenny van Pouderoijen beschrijven hoe cruciaal observatie is, hoe je als professional curriculumbewust moet zijn, en waarom fouten maken eigenlijk een geschenk is – al is dat niet makkelijk.

Anne Bakker brengt de dimensie van pedagogisch bewegen in: "Het gedrag van potentie. Het kan iets worden. En hoe meer we dat koppelen aan wat het moet worden, hoe meer het zijn potentie verliest."

Deze aflevering laat zien dat spel in het onderwijs geen vrijblijvend idealisme is, maar vakmanschap vraagt. Kennis van leerlijnen. Vermogen tot observeren. Moed om los te laten. En het geduld om, zoals Jeroen Gommers het noemt, "ongemak te dragen."

Van cheerleader tot kritische spiegel, van facilitator tot achtervang – de professionals bij Monton laten zien wat het betekent om die pedagogische ruimte waar Huizinga, Arendt en Martens over schreven, werkelijk vorm te geven in een klas vol kinderen.

Aflevering 1 verkende de theorie. Aflevering 2 toont de complexe, veeleisende, maar ook rijke praktijk van professionals die elke dag opnieuw die balans zoeken tussen vrijheid en structuur, tussen vertrouwen en begeleiding, tussen spel en leren.

Een productie van NIVOZ/Meesterwerk en Stichting Monton

We beginnen bij het concept van de professionele ruimte – die vrijheid die jij als pedagoog hebt en móet pakken om je werk betekenisvol in te richten. Theoloog Cok Bakker laat zien hoe onze interpretatie als professional vaak onzichtbaar maar altijd voelbaar is. Filosofe Hannah Arendt introduceert de 'tussenruimte': de school als beschermde plek tussen gezin en maatschappij, waar kinderen kunnen experimenteren zonder directe druk.

Vervolgens duiken we de geschiedenis in. In 1938, terwijl Europa op de rand van oorlog staat, schrijft Johan Huizinga zijn meesterwerk 'Homo Ludens'. Zijn boodschap is krachtig: cultuur ontstaat niet úít spel, maar ín en áls spel. Als we het spelelement verliezen, verliezen we onze menselijkheid.

Evolutiepsycholoog Peter Gray levert 75 jaar later het wetenschappelijke bewijs. Zijn jarenlange onderzoek toont aan: vrij spel is essentieel voor echte ontwikkeling. Rob Martens, hoogleraar onderwijswetenschappen, verbindt dit met de onderwijspraktijk en stelt de cruciale vraag: waarom hebben we een systeem ontwikkeld dat de natuurlijke speeldrang van kinderen onderdrukt?

Ten slotte vertaalt Maria Montessori deze inzichten naar concrete pedagogiek met haar 'voorbereide omgeving' en vier vrijheden: keuzevrijheid, tempovrijheid, bewegingsvrijheid en niveauvrijheid.

De rode draad? Hoe creëren we als professionals een ruimte waarin spel en leren weer samenvloeien?

In de volgende aflevering bezoekt Jan Jaap de Montessorischolen van Stichting Monton en gaat hij in gesprek met bestuurder Jeroen Gommers, schoolleiders en leerkrachten over hoe zij deze ideeën in de dagelijkse praktijk brengen.

Hoeveel ruimte maak jij eigenlijk voor het spel?

Nadia Remmerswaal is programmamanager AI bij ROC Mondriaan, waar ze samen met haar collega Nigel Steenis werkt aan de vragenstuurde en verantwoorde inzet van AI in het onderwijs. Met een achtergrond als bouwkundige ingenieur en ervaring als docent aan de faculteit Architectuur van de TU Delft, brengt ze een unieke combinatie van technische kennis, veranderkundige expertise en pedagogische visie samen. Ze geeft daar een innovatiecursus in building engineering en ervoer de impact van AI op haar eigen onderwijs toen ChatGPT opkwam.

Kernboodschap

Nadia's verhaal laat zien dat verantwoorde AI-implementatie in het onderwijs mogelijk is, mits je de juiste vragen blijft stellen: dient het de student, ondersteunt het de docent, en behoudt het de menselijke kern van leren? Voor het MBO betekent dit vooral: investeren in wat AI niet kan - het praktische, het lichamelijke, het verbindende.

Hoofdlijnen van het gesprek

Het MBO als unieke leeromgeving Nadia legt uit waarom het MBO een bijzondere positie inneemt in het AI-landschap. Waar universiteiten en hbo's vooral tekstproductie zien veranderen, draait het MBO om praktische vaardigheden en handelingsgerichtheid - precies die aspecten waar AI (nog) niet sterk in is.

AI als ondersteunende kracht De kern van haar benadering: AI moet docenten ondersteunen, niet vervangen. Door administratieve lasten weg te nemen, kunnen docenten zich richten op wat echt belangrijk is: de mensgerichte begeleiding van studenten.

Ethische vraagstukken in de praktijk Via concrete voorbeelden - zoals het opnemen van studentgesprekken - toont Nadia hoe technische mogelijkheden botsen met ethische overwegingen. Niet alles wat kan, hoeft ook te moeten.

Studenten aan het woord Tijdens haar speurtocht langs alle 24 scholen van ROC Mondriaan sprak Nadia uitgebreid met studenten. Hun inzichten over AI-gebruik blijken verrassend genuanceerd en zelfbewust.

Plagiaat en procesgerichte beoordeling ROC Mondriaan maakte de radicale keuze om plagiaatdetectie af te schaffen. In plaats daarvan verschuift de focus naar procesbegeleiding - een fundamentele verschuiving in onderwijsdenken.

Duurzaamheid en bewustwording Ook de ecologische impact van AI komt aan bod. Hoe ga je als onderwijsinstelling om met het energieverbruik van deze technologie?

De menselijke factor centraal Uiteindelijk draait alles om de vraag: hoe houden we de menselijke verbinding centraal terwijl we de voordelen van AI benutten?

Meer informatie

Bekijk de video: MondriAI Talkshow – AI in het onderwijs: https://www.youtube.com/watch?v=-7Fw_5Bf7Uc

Het boek waar Nadia in de podcast naar verwijst: God, Human, Animal, Machine: Technology, Metaphor, and the Search for Meaning van Meghan O'Gieblyn

Deze podcast is een productie van Stichting NIVOZ. Meer afleveringen van "AI, het pedagogisch appel" en andere onderwijsinhoud vind je op nivoz.nl/podcast

Opgenomen op locatie bij ROC Mondriaan, Legewaterplein, Den Haag

Literatuurreferenties:

Adichie, C.N. (2009). Chimamanda Ngozi Adichie: The danger of a single story | TED Talk

Agirdag, O.(2020). Onderwijs in een gekleurde samenleving. Uitgeverij EPO.

Allen, K., Kern, M.L., Rozek, C.S., McInerney, D.M., & Slavich, G.M., (2021). Belonging: a review of conceptual issues, an integrative framework, and directions for future research, Australian Journal of Psychology, 73(1), p.87-102.

Amghar, K. (2025). Maar dat begrijp jij toch niet. De correspondent.

Biesta, G.J.J.,(2022). World-centred education. A view for the present. Routledge.

Biesta,G.J.J.,(2025). De mythen van gelijke kansen. Van gelijkheid van prestatie naar gelijkheid van existentie. In: R. van Putten en T van de Zee (Red.). Onderwijs voorbij de meritocratie. Tegendraadse beschouwingen over prestaties in het onderwijs. Nijmegen: Radboud University press.

Gay, G. (2010). Culturally Responsive Teaching: Theory, Research, and Practice. Teachers’ College Press.

Hentig, H. von (1996). Bildung. Ein Essay. München, Wien: Hanser.

Hosseini, N., Leijgraaf, M., Gaikhorst, L., & Volman, M. (2021). Kansengelijkheid in het Onderwijs: een Social Justice Perspectief voor de Lerarenopleiding. Tijdschrift voor Lerarenopleiders 42(4), 15-25.

Letschert-Grabbe, B. (2008). Dennis de schrik van de school. Van Gorcum.

Leygraaf, M. (2022). "Ik snap oprecht niet hoe dit Systeem kan bestaan." Bevorderen van Kansengelijkheid door het doorbreken van de Master Narrative. Amsterdam / Alkmaar: Hogeschool IPABO.

Manen, M. van (1992). The Tact of Teaching. The Meaning of Pedagogical Thoughtfulness. Left Coast Press Inc.

Meirieu, P. (2019). Pedagogiek. De plicht om weerstand te bieden. Uitgeverij Phronese.

Oluo, I. (2020). So you want to talk about race? Basic books.

Paalman-Dijkenga, I. (2020). De stem van de lerende zichbaar maken. Lectorale rede Ingrid Paalman. Hogeschool VIAA.

Simons,M., & Masschelein, J.(2015). De leerling centraal in het onderwijs? Grenzen van personalisering. Acco, Uitgeverij.

Voogd, L. de, Cijvat, I., Mayo, A., van Olst, P., & van Til, H. (2024). Bouwen aan een gezamenlijke wereld: Adversity als pedagogische uitdaging voor de lerarenopleiding. Tijdschrift Voor Lerarenopleiders, 45(3), 51-66. https://doi.org/10.63379/0btewp65

Voogd, L. de, (2025). Bouwen aan breedvormend onderwijs. NIVOZ

Waldinger, R., & Schulz, M., (2023). The good life and how to live it. Lessons from the world’s longest study on happiness. London: Rider.

Wekker, G. (2020). Witte onschuld. Paradoxen van kolonialisme en ras, herziene editie. Amsterdam University Press.

Winter, M. de (2023). Medemenselijk opvoeden. Samenlevingspedagogiek voor een hoopvolle en daadkrachtige generatie. SWP.

In deze aflevering gaat Jan Jaap Hubeek in gesprek met Felienne Hermans, hoogleraar didactiek van de informatica aan de VU, docent informatica op de Openbare Scholengemeenschap Bijlmer, columnist bij de Volkskrant én wekelijks te horen bij BNR Radio.

Hermans pleit voor pedagogische weerbaarheid: durven weigeren wat geen waarde toevoegt, zoals administratieve lasten en technologie die eerder vervreemdt dan verbindt. Ze introduceert daarbij het krachtige idee van een punctualiteitsnakijkstaking – een oproep aan leraren om niet langer de last van overmatige administratie te dragen, maar te kiezen voor het pedagogisch wezenlijke.

💡 “Stop met technologie die ons geen waarde geeft – ook dat digibord trek ik daar onder. Weg met die onzin.” - Feliene Hermans

Een aflevering over de kracht van maken, weerstand bieden, en het belang van pedagogische keuzes in een tijd van technologische verleiding.

Abonneer je op de nieuwsbrief:Felienne Hermans’ nieuwsbrief: https://www.felienne.com/nl/nieuwsbrief

🔗 Bronnen & verwijzingen uit het gesprek:

1. Peter Naur – Programming as Theory Building: https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/Naur.pdf
2. Madhumita Murgia – In de schaduw van AI. Leven in een algoritmische tijd
3. Alex Hanna & Emily M. Bender – The AI Con. How to Fight Big Tech’s Hype and Create the Future We Want
4. Podcast – Mystery AI Hype Theater 3000: https://open.spotify.com/show/0aPNkMLxexiYJxSGum2J4V?si=5c591ff1b9a84a0a
5. Philippe Meirieu – De plicht om weerstand te bieden
6. Philippe Meirieu – Frankenstein
7. Brian Merchant – Blood in the Machine. The Origins of the Rebellion Against Big Tech
8. Kate Crawford – The Atlas of AI

Lees ook het NIVOZ-artikel: De pedagogische weerbaarheid van Felienne Hermans – laten we stoppen met administratieve taken die geen pedagogische waarde hebben.

As a professor emeritus at California State University and founding faculty member of the MA in Education program focused on contemplative inquiry, Crowell has long been a voice for transformative, holistic education. His work is grounded in a deep trust in the potential of both teacher and learner, emphasizing imagination, intuition, and ethical awareness as essential elements of teaching and learning.

Sam Crowell has been a leading voice for transformative, holistic education. He has been closely involved with Earth Charter International for over 15 years—serving as faculty member and senior advisor—where he has integrated the Charter’s principles into education for sustainable development, guiding educators to bring its values of interconnection, universal responsibility, and ecological integrity into lived classroom practice

Sam Crowell invites us to see education as a soulful and meaningful practice — one rooted in wonder, connection, and the unpredictable nature of learning. What does it mean to be truly present as a teacher? How can we shape education as a process of becoming — of human formation? And what does this ask of us in an age of standardization and accelerating technologies?

In deze aflevering reizen Wouter Modderkolk en Jan Jaap Hubeek af naar Dornach, Zwitserland, om in het Goetheanum in gesprek te gaan met Johannes Kronenberg. Aanleiding voor dit bezoek is het bezichtigen van De Mensheidsrepresentant, een imposant houten beeld van negen meter hoog, dat in het hart van het Goetheanum staat. Het toont een mens die niet wegvlucht naar het licht of ten onder gaat in het duister, maar in het midden blijft staan — tussen de polariteiten van Lucifer en Ahriman, tussen verleiding en verstarring, tussen idealisme en technologie.

In tijden van kunstmatige intelligentie wordt dat midden opnieuw op scherp gesteld. In het onderwijs merken we hoe AI niet alleen ons handelen, maar ook ons mensbeeld bevraagt. Wat vraagt deze ontwikkeling van ons? En wat kunnen we leren van het beeld in het Goetheanum, van de antroposofische visie op menswording en geestelijke autonomie?

Johannes Kronenberg, werkzaam aan het Goetheanum als wetenschappelijk medewerker Duurzame Ontwikkeling, helpt ons deze vragen te verkennen.

Aanleiding is een essayopdracht: bij het nakijken vermoedde Wouter dat een deel van de tekst met hulp van ChatGPT was geschreven. Hoe ga je daar als docent mee om? En wat betekent dat voor de relatie tussen leerling en leraar?

Wouter en zijn leerling verkennen in deze aflevering samen hun houding ten opzichte van AI in de klas. Want: is het eigenlijk erg om ChatGPT te gebruiken? Of is het veel belangrijker welk gesprek je daarover voert — met elkaar, als leraren en leerlingen die samen zoeken naar wat leren vandaag betekent?

Let op: om privacyredenen is de naam van de leerling vervangen door een discreet piepje.

Rianne is associate lector bij Hogeschool IPABO, Marnix Academie en Hogeschool de Kempel waar ze de kenniskring Onderwijs en (leer)technologie leidt.

Rianne doet al jaren onderzoek naar (sociale) robots in het onderwijs. Ze begon tijdens haar promotieonderzoek aan de Universiteit Utrecht en zette haar werk voort als postdoc aan Hogeschool Windesheim. Tegenwoordig is ze associate lector en leidt ze de kenniskring Onderwijs en (leer)technologie.

Een rol die ze met veel nieuwsgierigheid vervult, want: hoe zorg je ervoor dat technologie écht iets toevoegt aan het onderwijs? En hoe maak je daarbij de juiste afwegingen?

In deze podcast verkennen we de belofte én de grenzen van technologie in de klas.

Link Master Onderwijs en Technologie: https://www.masteronderwijsentechnologie.nl/

In deze aflevering gaat Jan Jaap Hubeek in gesprek met Monique Leijgraaf, lector kansengelijkheid aan de Hogeschool IPABO in Amsterdam.

Wat betekent het om leraar te zijn in een tijd waarin technologie zich razendsnel ontwikkelt en waarin AI steeds meer invloed krijgt op het onderwijs? Welke vragen moeten we stellen om koers te houden – of zelfs koers te verleggen?

Vanuit haar lectoraat pleit Leijgraaf voor een structurele sociale rechtvaardigheid: het erkennen van ongelijkheid, het bespreekbaar maken van macht, en het actief zoeken naar vormen van onderwijs die emancipatoir en mensgericht zijn. Ze wijst op het gevaar van data-gestuurde systemen die leerlingen reduceren tot grafieklijntjes en leerkrachten tot uitvoerders van door technologie gegenereerde analyses.

AI biedt kansen, maar stelt ons ook voor fundamentele vragen: Wie bepaalt wat kennis is? Welke rol spelen technologiebedrijven in ons onderwijs? En hoe behouden we de menselijke maat, juist nu?

Een persoonlijk, indringend en hoopvol gesprek over technologie, onderwijs en het belang van onderwijsteams die samen kritisch blijven denken.

Meer info over het lectoraat: https://www.ipabo.nl/lectoraat/kansengelijkheid/

Schnitzler staat bekend om zijn scherpe, filosofische blik op de invloed van technologie. In zijn essays en boeken onderzoekt hij hoe digitalisering onze menselijkheid vormt, vervormt en soms zelfs bedreigt. Thema’s als ethiek, onderwijs en burgerschap lopen als een rode draad door zijn werk.

Op 4 juni is Hans Schnitzler spreker tijdens de NIVOZ-onderwijsavond in het Rotterdamse Dokhuis. In deze podcast verkennen we zijn gedachtegoed, met speciale aandacht voor het pedagogisch appel dat hij richt aan onderwijsprofessionals in tijden van technologische versnelling. Hoe blijven we mens te midden van algoritmes, schermen en data? En welke rol kan het onderwijs hierin spelen?

Meer info over de onderwijsavond op 4 juni:

https://nivoz.nl/nl/hans-schnitzler-op-nivoz-onderwijsavond-in-dokhuis-vorming-in-vloeibare-en-digitale-tijden

De eerste ontmoeting

Op haar zeventiende leest Tanja voor het eerst over Anton de Kom. Ze groeit op in Paramaribo, Suriname, in een huis vol boeken. Haar vader, oud-notaris en liefhebber van literatuur, geeft haar de opdracht om Wij slaven van Suriname te lezen. Ze is dan vooral geïnteresseerd in de grote Latijns-Amerikaanse verhalen van Gabriel García Márquez. Toch luistert ze naar haar vader – en het boek maakt diepe indruk.

“Wat mij raakte, was zijn oprechte verlangen om het beter te maken voor mensen. Hij ging voorbij kleur, klasse en afkomst. Hij vroeg steeds: wat bindt ons?”

Die vraag – wat bindt ons – blijft in haar werken en denken doorspelen. Ze voelt zich verwant met de houding van Anton de Kom: scherp op onrecht, maar altijd gericht op verbinding. Die houding is voelbaar in alles wat ze vertelt. “Je hoeft niet kumbaya de hele dag elkaar te omhelzen,” zegt ze. “Maar als je een hoger doel hebt, kun je elkaar wel vinden.”

De spiegel van Anton de Kom

Het standbeeld van Anton de Kom, buiten haar raam, is een herkenningspunt in de wijk. Maar de meningen over het beeld zijn verdeeld. Sommigen zien liever de gestileerde versie van de schrijver – in pak, met hoed – dan de vrijgemaakte slaaf die het beeld verbeeldt. Voor Tanja is juist die veelheid aan interpretaties krachtig. Want, zegt ze: “Anton de Kom is een spiegel. Voor iedereen. En hoe jij kijkt, bepaalt wat je ziet.”

In het boek waardeert ze de veelheid aan perspectieven en de subtiele manier waarop Anton de Kom de lezer aan het denken zet. “Hij schrijft vlijmscherp, maar pas later besef je wat hij heeft gezegd,” vertelt ze. “Dat vind ik knap. Ik wil ook zo zijn: je gedrag kunnen bevragen, maar je als mens heel laten.”

Pedagogiek van liefde én wet

Die gedachte brengt Tanja naar de kinderen van haar stadsdeel. In haar werk ontwikkelde ze een leiderschapsprogramma voor leerlingen van groep 8, gebaseerd op ‘love and law’: liefdevolle aandacht én duidelijke kaders. In dat programma speelt een spiegel een centrale rol. Letterlijk.

“Ik neem een spiegel met een glimlach mee de klas in en vraag de kinderen om zichzelf een compliment te geven. En dan beginnen ze te huilen. Omdat ze niets moois over zichzelf kunnen zeggen.”

Dat raakt haar. Het laat zien hoe diep het gebrek aan erkenning kan zitten. En hoe belangrijk het is om kinderen te leren zichzelf te zien – met liefde. Niet als uitzondering, maar als norm. In de Zuidoost Academie, een pedagogische broedplaats waar ouders, leerkrachten en pedagogen samenwerken, wordt actief gewerkt aan die erkenning. “Hoe zorgen we ervoor dat elk kind een liefdevolle goede morgen krijgt?” Dat is de vraag die daar leeft.

Verbonden verhalen

Tijdens de opname schuift ook Pixie aan, een middelbare scholier die met Tanja meeloopt als stagiaire. Ze kent Anton de Kom niet uit haar schoolboeken, maar van haar vader. Haar ervaring raakt aan een groter punt: hoe zichtbaar is deze geschiedenis in ons onderwijs?

“Dit is ook ónze geschiedenis. Niet alleen die van mij, maar van iedereen in de klas.” zegt Pixie. Tanja knikt. Ze wil dat het boek niet alleen gelezen wordt, maar beleefd. In het onderwijs, op straat, aan de keukentafel. “Geschiedenis wordt pas relevant als we het betrekken op het hier en nu. Anders wordt het een vak, terwijl het een levenswijze moet zijn.”

Daarom is ze blij met initiatieven zoals die van de openbare bibliotheek en de gemeente Amsterdam, die het boek in grote oplage verspreiden. En dappere mensen zoals Dave Ensberg-Kleijkers, bestuurder van Zonova. Zonova heeft als ambitie om het onderwijs te dekolonialiseren door bijvoorbeeld nieuwe namen aan hun scholen te geven, zoals de Rosa Parkschool, of de Anton de Komschool, die kinderen helpen zich te herkennen in hun omgeving. Want erkenning begint met herkenning.

Iedereen heeft een verhaal

De grootste les die ze uit het boek haalt, is misschien wel deze: elk mens draagt een verhaal in zich. En het is aan ons om dat verhaal te vangen – bij onszelf én bij elkaar. Tanja noemt haar vriendin Shanti Singh, die werkt aan Herstories, een project over de verhalen van Hindostaanse vrouwen. En ze droomt hardop: “Wat als we allemaal vaker zouden vragen: wat is jouw verhaal?”

Wij slaven van Suriname is een boek dat niet loslaat. Het houdt ons een spiegel voor. Het verbindt geschiedenis aan het nu. En het stelt steeds opnieuw de vraag: waar vinden we elkaar als mensen?

“Geen volk kan tot volle wasdom komen, dat erfelijk met minderwaardigheidsgevoel belast blijft.” – Anton de Kom

Tanja denkt eraan die zin op haar kantoormuur te laten schilderen. Haar man vond het wat veel voor thuis. Maar op het werk mag het schuren. Want, zegt ze: “Daar moet je elke dag opnieuw opstaan. Voor rechtvaardigheid. Voor de hele mens. En voor het verhaal dat verder verteld moet worden.”

In deze aflevering van de NIVOZ-podcast gaat Jan Jaap Hubeek in gesprek met Kees Verhoeven, oud-Kamerlid en auteur van De democratie crasht. Verhoeven zet zich in voor het verantwoord gebruik van digitale technologie en waarschuwt voor de ingrijpende gevolgen van digitalisering op onze samenleving en democratie.

In een tijd waarin big tech onze aandacht kaapt en de overheid grip verliest op digitale ontwikkelingen, stelt Verhoeven kritische vragen: Hoe behouden we onze menselijke samenleving in het digitale tijdperk? Welke invloed heeft data-gestuurde controle op onderwijs en burgerschap? En hoe kunnen we functioneel vertragen om betere keuzes te maken?

Met persoonlijke anekdotes en scherpe analyses verkent hij de dilemma’s van technologie en politiek, en biedt hij perspectieven op hoe we digitalisering in goede banen kunnen leiden. Een onmisbare aflevering voor iedereen die betrokken is bij onderwijs, democratie en de toekomst van technologie.

🎧 Luister nu en denk mee over de rol van digitalisering in onze maatschappij!

Bron: https://www.atlascontact.nl/boek/de-democratie-crasht/

In deze Engelstalige aflevering van de NIVOZ-podcast gaan Jan Jaap Hubeek en Nickel van der Vorm in gesprek met Matt Brittin, president van Google EMEA (Europe, Middle-East en Africa). Vanuit het hoofdkantoor in Londen deelt Brittin zijn visie op de rol van AI in onderwijs, gezondheidszorg en duurzaamheid. Hij reflecteert op de balans tussen menselijke expertise en technologie, de culturele impact van AI, en de vraag hoe we kinderen kunnen voorbereiden op een wereld vol technologische vooruitgang. Een inspirerend gesprek over de potentie van AI om levens te veranderen, en de verantwoordelijkheid om deze technologie met zorg in te zetten.

Maarten is mede-oprichter van eJournal, een platform voor ontwikkeling en beoordelingsportfolio’s. Jasper is de oprichter van BrainBoost, een bijlesschool opgericht door echte docenten, waar zelfvertrouwen en zelfinzicht in leren centraal staan om leerlingen optimaal door hun schooltijd te begeleiden.

Samen werken Maarten en Jasper aan de ontwikkeling van een AI-leermodel dat de gezamenlijke krachten bundelt om leerlingen nog beter te begeleiden en ondersteunen in passend maatwerk op leergebied. In dit gesprek vertellen ze over hun drijfveren, de achterliggende visie en de impact die ze hopen te maken. Samen bespreken zij hoe AI en innovatieve onderwijsvormen leerlingen kunnen ondersteunen om het maximale uit zichzelf te halen.

Met voorbeelden uit hun praktijk vertellen ze over de impact van persoonlijke leertrajecten, de kracht van maatwerk, en hoe technologie de docent kan versterken zonder het menselijke aspect te verliezen. Maar ook over de uitdagingen: wat betekent het voor een kind als onderwijs steeds meer gericht is op data en minder op persoonlijke interactie? En hoe voorkom je dat technologie een extra drempel wordt in plaats van een brug?

Deze aflevering biedt een inspirerend en kritisch perspectief op de toekomst van het (aanvullend)onderwijs. Van persoonlijke leercoaches tot de dromen en dilemma’s van een AI-gedreven aanpak: luister mee naar dit boeiende gesprek dat de kern raakt van wat leren écht betekent.

Links:

eJournal: https://ejournal.app/

Brainboost: https://brainboost.nl/

Na een kritisch-pedagogische fase besloten Masschelein en Simons te pleiten voor een herwaardering van de school als een fysieke, sociale én publieke ruimte die van fundamenteel belang is voor de democratie. In een tijdperk van toenemende digitalisering en personalisering door AI, stellen zij dat het juist nu cruciaal is om die unieke eigenschappen van de school te beschermen die élk individu de ruimte geeft om diens eigen toekomst vorm te geven. Hoe kan AI een plaats krijgen binnen het onderwijs zonder de vrijheid, gelijkheid en vorming te ondermijnen?

Deze aflevering biedt stof tot nadenken over de toekomst van onderwijs in een wereld waar technologische vooruitgang en maatschappelijke verwachtingen soms botsen met pedagogische idealen. Een inspirerende oproep om opnieuw ruimte te maken voor echte aandacht, fysieke aanwezigheid, en de mogelijkheid om als mens in vrijheid te zijn en worden.

Tijdens het gesprek vertelt Richard over de unieke uitdagingen en kansen binnen het cluster 2-onderwijs. Hij deelt inzichten over hoe technologische hulpmiddelen zoals tablets en adaptieve software een meerwaarde kunnen bieden, maar waarschuwt ook voor de risico’s van blind vertrouwen op systemen. Vanuit zijn persoonlijke ervaring benadrukt hij het belang van goed geïnformeerde leerkrachten die de regie behouden, vooral in een tijd waarin generatieve AI steeds nadrukkelijker aanwezig is in het onderwijs.

Ook verkent Richard de rol die AI kan spelen in de transitie naar passend onderwijs, waarin leerlingen dichter bij huis en in een reguliere schoolomgeving onderwijs zouden moeten volgen. Hij vertelt over innovatieve ideeën zoals AI-ondersteuning in de klas, digitale tools voor logopedie, en nieuwe manieren om leerkrachten en ouders te betrekken bij de digitale opvoeding van kinderen.

Met praktische voorbeelden en een kritische blik toont Richard hoe balans en pedagogische verantwoordelijkheid centraal staan in zijn werk. Zijn verhaal biedt inspirerende handvatten voor scholen die middenin de technologische transformatie van het onderwijs staan.

Mentioned in this episode:

Nivoz.nl/podcast

Deze podcast is een productie van Stichting NIVOZ. Meer verhalen en series over onderwijs en pedagogiek vind je op nivoz.nl/podcast.

Mentioned in this episode:

Nivoz.nl/podcast

Deze podcast is een productie van Stichting NIVOZ. Meer verhalen en series over onderwijs en pedagogiek vind je op nivoz.nl/podcast.

Guido verliet zes jaar geleden als docent beeldende vorming de lerarenopleiding in Leiden om zich te storten op het herstel van het koraal aan de Afrikaanse oostkust.

Vanuit educatie leert Guido al zes jaar lokale Afrikaanse bevolking meer in balans te leven met het kwetsbare koraal.

Ik ben benieuwd hoe Guido kijkt naar de enorme vervuilende footprint van AI op het klimaat en welke vraag dat genereert aan het Nederlandse onderwijs.

Bij Spring, richt je je op vormend en vernieuwend onderwijs. Je wordt opgeleid om les te geven op scholen waarin de pedagogiek centraal staat.

Hoe kijkt Jochem aan tegen de snelle ontwikkelingen van AI? En wat vraagt dat van een lerarenopleider voor vernieuwend onderwijs?

AI neemt een steeds grotere rol in te nemen in ons dagelijks leven. Rob Kickert en Jan Jaap Hubeek zijn nieuwsgierig wat wij in het onderwijs kunnen leren van AI, of wat het van ons in het onderwijs vraagt om er goed mee te gaan. In deze aflevering verkennen wij dit vraagstuk vanuit de marketing.

Vanuit de datakant én marketing ervaring van Aljosja zijn zij nieuwsgierig naar hoe bepalend AI is, wat het in de marketing voor invloed heeft, en of de mensheid door de big data opgegeten kan worden.

In deze aflevering gaan Wouter Modderkolk en Jan Jaap Hubeek in gesprek met Mathijs van Alstein, priester binnen de Christengemeenschap en filosoof, die promoveerde op het werk van Martin Heidegger. Vanuit zijn proefschrift ‘Luisteren naar het zijn’ neemt hij ons mee in een diepgaand gesprek over de vraag wat het betekent om mens te zijn in een tijdperk van kunstmatige intelligentie. Zijn wij machines, algoritmisch gestuurd en gevormd? Of zijn wij bezielde wezens, opgenomen in een groter kosmisch verhaal?

Van Alstein weeft in het gesprek de denklijnen van Heidegger, Rudolf Steiner en Ray Kurzweil door elkaar: van het ‘gestel’ en het wezen van techniek, via de antroposofie en het vrije schoolonderwijs, naar Kurzweils visioen van een nabije toekomst waarin de menselijke intelligentie overvleugeld wordt door een post-biologische orde. Maar is die intelligentie wel zo artificieel? Of toont AI ons juist dat intelligentie altijd al aanwezig was in de wereld — van zonnestraal tot regenbui?

Een filosofisch en spiritueel geladen gesprek over de toekomst van mens en opvoeding, over vrijheid en incarnatie, en over de vraag welk mensbeeld aan ons onderwijs ten grondslag ligt. Een aflevering die vraagt om stil te staan, te luisteren en je opnieuw te verhouden tot het zijn.

Martijn is docent, teamleider opleidingen stichting NIVOZ; filosoof; andersdenker en -doener; en hij neemt ons mee vanaf Foucault tot aan AI.

Martijn heeft het boek van Michel Foucault meegenomen over de gevangenis, “Surveiller et punir: Naissance de la prison” (1975), dit gaat over de ontwikkeling van het moderne gevangenissysteem en de veranderende vormen van disciplinering in de samenleving. Foucault onderzoekt hoe strafpraktijken zich hebben verplaatst van lijfelijke straffen en openbare executies naar subtielere, systematische vormen van toezicht en controle.

De kern van het boek draait om discipline en toezicht (surveillance) als machtstechnieken die niet alleen in gevangenissen, maar ook in scholen, kazernes, fabrieken en ziekenhuizen worden toegepast. Hij bespreekt hoe macht wordt uitgeoefend door mensen te observeren, te registreren en te disciplineren, en hij introduceert het concept van het panopticum – een ideaal type gevangenis waarin iedereen altijd zichtbaar kan zijn en zich daardoor gedraagt alsof hij voortdurend bekeken wordt.

Essentie van Foucaults analyse:

“De moderne maatschappij heeft lijfstraffen vervangen door het disciplineren van het lichaam en de geest door middel van toezicht. Dit leidt tot een samenleving waarin individuen zichzelf reguleren uit angst voor mogelijke observatie.”

In deze aflevering duiken we in de fascinerende wereld van kunstmatige intelligentie en haar impact op ons dagelijks leven. Van de digitale transformatie tijdens de coronacrisis tot de controverses rond de Amerikaanse presidentsverkiezingen en de mediastorm rond de rechtszaak van Johnny Depp – hoe sturen algoritmen onze keuzes en beïnvloeden ze ons gedrag?

• “AI biedt geen neutrale spiegel; het versterkt onze vooroordelen en blinde vlekken.” – Shannon Vallor

Met spraakmakende voorbeelden zoals het Cambridge Analytica-schandaal en de psychologische manipulatie via sociale media, onderzoeken we de ethische uitdagingen van AI. Wat kunnen we leren uit het verleden om technologie beter te benutten in opvoeding, onderwijs en samenleving?

• “Hoe zorgen we ervoor dat technologie ons dient, zonder onze autonomie te ondermijnen?”

Een aflevering vol inzichten, kritische reflecties en praktische vragen voor de toekomst.

Bronnen: Zie ondertekst aflevering 1

Wat betekent deze explosieve vooruitgang voor ons onderwijs en de opvoeding van onze kinderen? Hoe leren we jongeren omgaan met een wereld waarin technologie alles doordringt? En hoe bewaken we de balans tussen technologische mogelijkheden en de menselijke waarden die we willen behouden? Dat, en meer, staat centraal in deze aflevering.

Bronnen: zie ondertekst vorige aflevering.

Naast het lesgeven werkt Nadia bovenschools voor Stichting BOOR om waardevol onderzoek naar de praktijk te vertalen, blogt ze om collega's te inspireren en onder andere via het Instagram-account @kijkje.in.groep3 probeert ze ouders bij haar lespraktijk te betrekken.

Samen met redacteur Marco Martens spreekt Ella met Nadia over taalontwikkeling, schoolcultuur en de rol die zijzelf als docent inneemt.